دومین کنفرانس ملی یادگیری فناورانه با عبور از نگاههای تشریفاتی و انتزاعی، «رهیافت مسئلهمحور» را سرلوحه فعالیتهای خود قرار داده است. واقعیت این است که شکاف میان پژوهشهای دانشگاهی و نیازهای عملیاتی جامعه، ناشی از عدم تمرکز بر گرههای واقعی نظام آموزشی است. دبیرخانه کنفرانس با تحلیل محتوای نظاممند مقالات یک دهه اخیر و واکاوی زیستبوم آموزشی ایران، ۲۰ چالش کلیدی را شناسایی کرده که در قالب ۶ کلانمسئله یادگیری فناورانه در ایران طبقهبندی شدهاند. دبیرخانه کنفرانس برای درک «وزن» و «تأثیرگذاری» هر یک از این مسائل، از روش و نرمافزار مدلسازی ساختاری تفسیری (ISM) بهره جسته است. این الگو به ما میگوید که کدام کلان مسئلهها، ریشهای (علت) و کدام یک پیامدی (معلول) هستند. این محورها نقشه راهی برای پژوهشگرانی است که به دنبال ایجاد تغییر ملموس در کیفیت یادگیری فناورانه کشور هستند:
|
کلانمسئله |
تعریف مفهومی |
محورهای فرعی و مصادیق |
|
محدودیتهای زیربنایی |
شکنندگی اکوسیستمهای فیزیکی، مالی و دیجیتال که مانع ایجاد بستری پایدار برای یادگیری فناورانه میشود. |
کمبود زیرساخت فنی؛ محدودیتهای بودجهای؛ ضعف پلتفرمهای بومی؛ شکاف دیجیتال میان خانه و مدرسه؛ ضعف مشارکت والدین. |
|
ناهمخوانی تربیتی-شناختی |
عدم تطابق میان منطق ابزارهای دیجیتال با مدلهای ذهنی، مهارتهای تدریس و اهداف غایی یادگیرندگان. |
ضعف توانمندی حرفهای معلمان؛ ناسازگاری محتوا با محیط فناورانه؛ کیفیت پایین برنامههای درسی دیجیتال؛ مقاومت در برابر تغییر الگوهای ناکارآمد؛ کمتوجهی به مراقبت از تواناییهای شناختی سطحبالا در مواجهه با فناوری؛ پدیده مادر-معلمان در آموزش مجازی؛ |
|
سکون حکمرانی آموزشی |
موانع ناشی از ساختارهای بوروکراتیک صلب، فقدان چشمانداز استراتژیک و ناتوانی در همسوسازی اهداف با تحولات فناورانه. |
ضعف در برنامهریزی راهبردی؛ عملکرد جزیرهای نهادها؛ عدم حمایت رهبران آموزشی از نوآوری؛ صلبیت بوروکراتیک؛ موانع کارآفرینی اجتماعی در بستر یادگیری فناورانه؛ ضعف در مدلهای حکمرانی برای یادگیری فناورانه؛ توجه ناکافی به ارزشگذاری مهارتهای دیجیتال؛ نپرداختن به بازگشت سرمایه در یادگیری فناورانه؛ ضعف در روشها و شاخصهای ارزیابی اثربخشی یادگیری فناورانه. |
|
تضعیف مهارتهای زندگی |
فرسایش تعاملات انسانی و انگیزه درونی ناشی از غرق شدن در محیطهای مجازی منزوی. |
انزوای اجتماعی یادگیرندگان؛ کاهش انگیزه و خودتنظیمی؛ افت مهارتهای نرم (ارتباط، همکاری و همدلی)؛ الگوهای ناکارآمد تعامل یادگیرنده و هوش مصنوعی مولد و سایر فناوریها برای انجام آزمون و تکالیف؛ |
|
اصطکاک زیستی-فنی و بحران هویت |
پیامدهای مخرب جسمی-روانی و اضطراب وجودی در مواجهه با هوش مصنوعی و تغییر نقش انسان. |
تکنواسترس؛ آسیبهای جسمانی و روانی؛ نگرانی از امنیت شغلی؛ بحران هویت در عصر هوش مصنوعی؛ ترس از شکست تکنولوژیک. |
|
محدودیتهای قانونی و فرهنگی |
چالشهای مرتبط با اخلاق دادهها، استانداردهای علمی و قوانین بازدارندهای که پتانسیل فناوری را محدود میکنند. |
آسیبپذیری در سنجش و ارزیابی؛ سوءرفتار دیجیتال (تقلب، سرقت علمی)؛ خلاءهای قانونی و مقرراتی؛ نگرانیهای امنیتی و حریم خصوصی؛ |
بر اساس یافتههای الگوی ISM مشخص گردید که محرک اصلی تمام چالشها و کلان مسئلههای یادگیری فناورانه در ایران، «سکون حکمرانی آموزشی» است. با توجه به جایگاه راهبردی این متغیر، دبیرخانه کنفرانس محور «تحول در حکمرانی و رهبری آموزشی؛ کلید عبور از بنبست یادگیری فناورانه» را به عنوان بخش ویژه و اولویت برتر پذیرش مقالات اعلام میدارد. از پژوهشگران دعوت میشود با ارائه راهکارهای عملیاتی برای چابکسازی بوروکراسی آموزشی و تدوین مدلهای نوین رهبری دیجیتال، در این بخش مشارکت فعال داشته باشند.
تحلیل الگوی روابط علی-معلولی بین کلان مسئلهها (الگوی ISM)
دبیرخانه کنفرانس برای درک «وزن» و «تأثیرگذاری» هر یک از این مسائل، از روش و نرمافزار مدلسازی ساختاری تفسیری (ISM) بهره جسته است. این الگو به ما میگوید که کدام کلان مسئلهها، ریشهای (علت) و کدام یک پیامدی (معلول) هستند.
با نگاه به سطوح نمودار، میتوان روابط را در سه سطح تحلیل کرد:
کلان مسئله سطح اول (بنیادین): «سکون حکمرانی آموزشی»:
در این الگو، سکون حکمرانی آموزشی در انتهاییترین لایه سمت راست قرار دارد. این بدان معناست که این متغیر، «علیترین» و ریشهایترین عامل بازدارنده در موفقیت یادگیری فناورانه است. تا زمانی که سکون در لایههای مدیریتی و بوروکراتیک وجود داشته باشد، هیچ حرکتی در لایههای دیگر به نتیجه مطلوب نخواهد رسید.
کلان مسئلههای سطح دوم (واسطهای): زیرساخت، پداگوژی و قانون:
سه کلانمسئله «محدودیتهای زیربنایی»، «ناهمخوانی تربیتی-شناختی» و «محدودیتهای قانونی-فرهنگی» در لایه میانی قرار دارند. اینها مستقیماً تحت تأثیر حکمرانی هستند؛ یعنی ضعف در حکمرانی منجر به ضعف در زیرساخت، تضاد در روشهای تدریس، و ضعف در فرایندهای قانونی و فرهنگی میشود.
کلان مسئلههای سطح سوم (نهایی/معلول): مهارتهای زندگی و بحران هویت:
در نهایت، در خروجی الگو (سمت چپ)، مسائل انسانی و زیستی قرار دارند. این یعنی آسیبهای جسمی و روانی، افت مهارتهای زندگی و بحران هویت، «محصول» نهایی ناکارآمدی در لایههای بنیادین و میانی هستند.
